به گزارش خبرنگار تازه‌های اقتصاد، ناترازی بنزین به یکی از چالش‌های اصلی دولت تبدیل شده است حالا پس از کش و قوص های فراوان انتقال سهمیه بنزین از کارت سوخت به کارت بانکی در حالی وارد مرحله اجرای آزمایشی در پنج استان شده است دولت و سیاست‌گذاران این طرح را بخشی از فرآیند هوشمندسازی نظام توزیع سوخت می‌دانند؛ با این حال، یک پرسش اساسی همچنان مطرح است آیا تغییر ابزار تخصیص و پرداخت سهمیه می‌تواند به کاهش ناترازی بنزین منجر شود یا آنکه برای حل این مسئله، باید همزمان سیاست‌های دیگری را مد نظر قرار داد؟

توزیع عادلانه منابع با اجرای طرح

بر اساس اخرین آمار و ارقام ارائه شده از سوی محمدصادق عظیمی‌فر، مدیرعامل شرکت ملی پالایش و پخش فرآورده‌های نفتی میانگین مصرف بنزین کشور در پنج ماه نخست سال حدود ۱۳۲ میلیون لیتر در روز بوده، در حالی که متوسط تولید پالایشگاهی و غیرپالایشگاهی حدود ۱۲۲ میلیون لیتر در روز بوده که نشان دهنده کسری روزانه حداقل ۱۰ میلیون لیتربوده که باید از محل واردات جبران می شد البته باید در نظر داشت این رقم در روزهای اوج مصرف از ۱۵۴ میلیون لیتر نیز عبور کرده است که نشان دهنده افزایش ناترازی در روزهای اوج مصرف است .

همچنین باید در نظر داشت در مدل جدید، امکان ایجاد ارتباط دقیق‌تر میان اطلاعات هویتی، خودرو، سهمیه و تراکنش بانکی فراهم می‌شود. بر اساس اعلام مسئولان، هنگام سوخت‌گیری میزان مصرف در سامانه ثبت می‌شود و مبلغ قابل پرداخت نیز بر اساس سهمیه و نوع مصرف محاسبه خواهد شد.این داده ها می تواند در مدیریت مصرف سوخت و شناسایی تخلفات مثمر ثمر واقع شود.

محمدصادق مهرجو، کارشناس حوزه انرژی در رابطه با این موضوع به تازه های اقتصاد با تأکید بر اینکه نباید این طرح را راهکاری برای حل ناترازی دانست، افزود: هدف اصلی این طرح توزیع عادلانه یارانه‌ها است و نباید آن را با راهکارهای حل ناترازی تولید و مصرف اشتباه گرفت.

وی ادامه داد: این طرح ربطی به حل ناترازی ندارد. میزان تولید کشور ۱۱۰ میلیون لیتر و مصرف بیش از ۱۳۰ میلیون لیتر است. این شکاف ۱۰ تا ۲۰ میلیون لیتری را نمی‌توان با تغییر روش تخصیص سهمیه پر کرد، بلکه این کار تنها به توزیع عادلانه منابع موجود کمک می‌کند.

آیا کارت بانکی مصرف بنزین را کاهش می‌دهد؟

اگر تنها اتفاقی که رخ دهد این باشد که همان سهمیه قبلی از کارت سوخت به کارت بانکی منتقل شود، انتظار کاهش قابل توجه مصرف منطقی نیست. زیرا رفتار مصرف‌کننده زمانی تغییر می‌کند که یکی از متغیرهای مؤثر بر تصمیم او تغییر کند؛ از جمله قیمت، مقدار سهمیه، هزینه استفاده از خودرو، دسترسی به حمل‌ونقل عمومی یا محدودیت‌های مصرف بستگی دارد. به همین دلیل اگر فردی پیش از اجرای طرح مقدار مشخصی سهمیه دریافت می‌کرد و پس از اجرای طرح همان مقدار را دریافت کند، صرف تغییر کارت الزاماً موجب کاهش مصرف نخواهد شد. به همین علت می توان ادعا کرد اثر اصلی طرح زمانی ظاهر می‌شود که اطلاعات به‌دست‌آمده برای مدیریت تقاضا، اصلاح سهمیه‌بندی و کنترل مصرف غیرعادی مورد استفاده قرار گیرد.

وی ادامه داد: این طرح در حقیقت در راستای بازتوزیع عادلانه یارانه‌های انرژی است. هم‌اکنون تولید روزانه بنزین کشور حدود ۱۱۰ میلیون لیتر است و جمعیت کشور حدود ۹۰ میلیون نفر؛ لذا تخصیص حدود یک لیتر بنزین یارانه‌ای به هر نفر در روز، معادل ۳۰ لیتر در ماه، عددی منطقی برای اجرای یک نظام سهمیه‌بندی عادلانه است.

هوشمند سازی مصرف و تخلفات کنترل می کند؟

یکی از اهداف هوشمندسازی نظام سوخت، ایجاد امکان شناسایی دقیق‌تر مصرف‌کننده و تراکنش سوخت است. اگر ارتباط میان هویت، خودرو، کارت بانکی و مصرف دقیق باشد، سیاست‌گذار می‌تواند الگوهای غیرعادی را بهتر شناسایی کند. این موضوع در مناطقی که مسئله قاچاق سوخت اهمیت بیشتری دارد، اهمیت دوچندان پیدا می‌کند. قاچاق علاوه بر نحوه توزیع، تابع متغیرهایی مانند اختلاف قیمت، شرایط مرزی، شبکه انتقال و انگیزه اقتصادی است. بنابراین، سامانه بانکی می‌تواند ابزار شناسایی و کنترل باشد، اما به‌تنهایی انگیزه اقتصادی قاچاق را حذف نمی‌کند. البته در کنار موارد نامبرده ایجاد زیرساخت برای تغییر نظام سهمیه‌بندی را بتوان مهمترین اثر بلند مدت نام برد که در صورت تکمیل سامانه، سیاست‌گذار می‌تواند سهمیه را به شکل‌های مختلف تعریف کند، به عنوان مثال بر اساس فرد، خانوار، خودرو یا نوع مصرف سهمیه بندی ها بازتعریف شوند.

اما این سوال به قوت خود باقیست مالک سوخت چه کسی است فرد یا خانوار؟ آیا میتوان چنین طرحی را مقدمه برای اجرای طرح تخصیص بنزین به هر فرد در نظر گرفت؟

مهرجو در این زمینه توضیح داد: در شرایط فعلی، کسانی که چندین خودرو دارند از یارانه بیشتری بهره‌مند می‌شوند، در حالی که بسیاری از مردم که خودرو ندارند، از این یارانه محروم‌اند. با این طرح، افراد بدون خودرو نیز می‌توانند سهمیه خود را در یک بازار ثانویه عرضه کنند. با توجه به اختلاف قیمت بنزین یارانه‌ای ۱۵۰۰ یا ۳۰۰۰ تومانی با قیمت بازار آزاد حداقل ۱۰ هزار تومان، این کار می‌تواند ماهانه حدود ۳ میلیون تومان درآمد برای خانوارها به همراه داشته باشد.

از امنیت سایبری تا چگونگی سوختگیری در زمان اختلال

البته در کنار چنین مزایایی باید برای این طرح معایب آن را نیز در نظر گرفت به عنوان مثال اگر سامانه بانکی، ارتباطی یا سوخت دچار اختلال شود، باید مشخص باشد که شهروند چگونه می‌تواند سوخت‌گیری کند. چرا که شبکه سوخت‌رسانی کشور به دلیل ماهیت حیاتی خود نمی‌تواند صرفاً بر مبنای عملکرد عادی سامانه‌های ارتباطی طراحی شود و نیازمند مسیرهای پشتیبان است.

با توجه به اینکه سامانه سوخت تا کنون چندین بارد مورد حملات سایبری قرار گرفته است باید دید چگونه امنیت سایبری حفظ می شود زیرا هرچه اطلاعات بیشتری درباره هویت افراد، خودرو و الگوی مصرف در سامانه‌ها ثبت شود، اهمیت حفاظت از داده‌ها افزایش می‌یابد. با توجه به اینکه اطلاعات مربوط به محل و زمان سوخت‌گیری می‌تواند بخشی از الگوی رفتاری افراد را آشکار کند؛ بنابراین مقررات مربوط به دسترسی، نگهداری و استفاده از این داده‌ها باید روشن باشد.

البته مهرجو در پاسخ به نگرانی‌ها پیرامون امنیت این سیستم و احتمال هک شدن آن، تصریح کرد: به نظر نمی‌رسد نگرانی در زمینه امنیت سایبری وجود داشته باشد زیرا سیستم‌های فعلی توزیع سوخت به صورت آفلاین کار می‌کنند و ریسک‌های امنیتی که در گذشته و در پی اتصال به درگاه‌های بانکی وجود داشت، دیگر مطرح نیست.

راهکارهای واقعی برای خروج از ناترازی

بر اساس این گزارش،برای کاهش ناترازی باید به سراغ اصلاحات کلان برویم؛ از جمله خروج خودروهای فرسوده و غیر استاندارد از چرخه، نظارت بر استانداردهای تولید خودرو، و مهم‌تر از همه، تنوع‌بخشی به سبد مصرف انرژی ما باید فشار را از روی مصرف بنزین برداریم و به سمت توسعه خودروهای هیبریدی، برقی و افزایش استفاده از گاز طبیعی (CNG) حرکت کنیم تا وابستگی به بنزین در شبکه حمل‌ونقل کاهش یابد.